Çengel Boynuz

ŞAMUA

 
Bir hayvanın evcilleştirilmesi oldukça zahmetli ve uzun bir süreçtir. Besin güvencesi için yerleşim bölgesinde hayvanın canlı tutulup ihtiyaç duyulduğunda ulaşılabilir olmasının sağlanması ve bu yabanıl hayvanların zamanla yavrulaması ile evcilleştirme süreci de başlamıştır. İlk olarak hangi hayvanın evcilleştirildiği şu an için kesin değil. Ancak zooarkeolojik veriler yabankoyununun ilk evcilleşen hayvanlar arasında olduğunu gösteriyor. Yaklaşık İÖ 9000-8000'lerde Yakındoğu'dan bazı yerleşimler (Zavi Çemi Şanidar, Eriha) koyun evcilleştirmesi için şimdilik en eski tarihleri vermektedir.

Yabanıl koyunun pek çok türü vardır ve bunlar Asya ile Akdeniz adalarının bir kısmına yayılmıştır. Akdeniz sahili ve Romanya dışında ise Avrupa'da yabanıl koyuna rastlanmaz.

Bugünkü evcil koyunun atasının, beş yabanıl koyun türü olduğu kabul edilir. Bunlardan en çok rastlanan üç tür şunlardır: Asya ve Doğu muflonu (Ovis orientalis), Ural koyunu (Ovis vignei), Argali koyunu (Ovis ammon). En eski evcil koyunun görüldüğü Zavi Çemi yerleşimi Ovis orientalis türünün yayılım alanı içindedir. Dolayısıyla ilk evcilleşen tür olarak bilinen yabankoyunu şu an için Ovis orientalis'tir.

Özellikle Batı Asya'nın dağlık kısımlarında yaşayan Asya ve Doğu muflonu (Ovis orientalis) Anadolu, Kıbrıs, Türkistan, Afganistan, Transkafkasya ve Tibet'e kadar yayılmıştır. Batı Asya'da yaşayanlar daha büyüktür. Boyları 80 santimetreden fazladır. Bu grubun erkek hayvanlarının boynuzları, kafanın iki yanından dışa doğru geniş bir daire çizerek uçları hayvanın sırtına değecek biçimdedir. Bu türün dişileri boynuzsuzdur.

Asya ve Doğu muflonu (Ovis orientalis) ve Ural koyunu (Ovis vignei) arasında görünüm açısından büyük benzerlikler vardır. Yalnız bu türün dişileri dik, kısa, beyazımsı renkte boynuzlara sahiptir. Ovis vignei doğuda İran'dan Afganistan ve Hindistan içlerine kadar uzanan, kuzeyde de Türkmenistan'ın dağlık kesimlerini kapsayan yayılım alanına sahiptir.

Argali koyunu (Ovis ammon), Sibirya ve Orta Asya'da Altay Dağları'nda yaşar. Bunlar boyları 180 santimetreye, yükseklikleri 120 santimetreye varan çok büyük koyunlardır. Hindistan ve Uzakdoğu'da bugün yaşayan evcil koyunların atası olarak kabul edilirler. Boynuzları da çok büyük ve kalındır.

Bir hayvan kemiğinde, evcilleştirmenin morfolojik izlerinin oluşması için yaklaşık 2 bin yıl gerekir. Bu nedenle bu tür değişimler ancak Son Neolotik yerleşimlerde (İÖ 6000-5000) bulunan kemiklerde görülür. Bu süre içinde bazı zooarkeolojik verilerde değişimler gözlenir ve bu sayede evcilleştirmenin başladığı söylenir. Yaş ve cinsiyet dağılımında ani değişim, boyutta küçülme gibi veriler evcilleştirmenin başladığına işaret eder. Morfolojik değişimler ise zamanla ortaya çıkar ve değişik türlere göre bazı farklılıklar gösterir.

Yabankoyunuyla evcil koyun arasındaki morfolojik farklardan bazıları ilk evcilleştirme aşamalarında görülür. Erkek hayvanda evcilleştirmenin ileri aşamalarında boynuzda zamanla küçülme başlar. Diğer bir değişim kuyruk boyunun evcil hayvanda daha uzun olmasıdır. On ikiden fazla sayıdaki kuyruk omuru koyunun evcil olduğunu gösterir. Bazen bir evcil koyunda bu sayı 35'e kadar çıkar. Ayrıca evcil koyunda bacak ve kol kemikleri yabanıllarına göre daha kısadır.

Yabankoyununun günümüzde de varlığını sürdürmesi, evcil koyunla görünüm açısından karşılaştırılabilmesini sağlar. Yabanıl koyunda kulaklar daha küçük ve diktir. Evcil koyunda ise kulaklar sarkık bir görünüm alır. Evcilleşmenin ileri aşamalarındaki evcil koyunlar pigmentlerin kaybolması nedeniyle beyaz renktedir. Yabankoyunları her yıl tüy döker ve evcilleşmeden sonra tüy dökümü durur ve kıllılıktan yünlülüğe doğru bir gelişim olur.

Anadolu'da Neolitik Çağ içinde ilk evcil koyuna yaklaşık İÖ 7500-6500'lerde rastlanır. Çayönü (Diyarbakır) yerleşiminin Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem'e tarihlenen tabakalarının sonlarına doğru, koyunun evcilleştirilmiş olduğu düşünülmektedir. Can Hasan III (Burdur), Erbaba (Konya), Doğu Çatalhöyük (Konya) de koyunun evcilleştirildiği düşünülen Neolitik yerleşimlerdir. Buna rağmen yaklaşık aynı döneme tarihlenen bazı Anadolu yerleşimlerinde bulunan koyunların evcil olmadığı biliniyor. Konya'da bulunan Suberde yerleşiminde, tartışmalara rağmen koyunun evcil olmadığı kabul edilir. Aksaray'daki Aşıklı Höyük ve Burdur'daki Hacılar yerleşiminde de şu anki bilgiler yabanıl koyunun yoğun olarak avlandığı ama evcilleştirmenin olasılıkla başlamadığını göstermektedir.

Eldeki veriler yabankoyununun ilk ne zaman, nasıl evcilleştirildiğine kesin cevaplar vermiyor. Yine de Yakındoğu ve Anadolu'dan gelen en eski evcilleştirme tarihleri ve çifttırnaklı hayvanların evcilleştirilme aşamalarıyla ilgili bilgiler bu, yabanıl hayvanın evcilleştirme süreci ile ilgili önemli ipuçları sağlıyor


Kaynak : www.kesfetmekicinbak.com